Gerhard Rijnders (1876-1950)
Rijnders was een anarchistische, anti-militaristische, atheïste arbeider die zich na de grote stakingen van 1903 in Nederland omschoolde tot fulltime propagandist: spreker, schrijver, uitgever en meer.
Zo was hij technisch en propagandistisch leider van De Roode Bioscoop, die haar eerste film vertoonde in september 1913, maar geen succes werd, en al in 1918 de deuren moest sluiten. Ook schreef hij meerdere toneelstukken voor het toneelgezelschap Nut en Genoegen , waar hij ook regelmatig uitgenodigd werd voor een “causerie” bij hun voorstellingen
Hij keerde zich fel tegen de sociaal-democraten en sommige vakbondsleiders die hij als verraders van de stakingen van 1903 zag. Zijn grootste doel was arbeiders te scholen en kennis te laten maken met het anarchisme en hen te waarschuwen voor de sociaal-democraten Zijn eerste brochure, uitgegeven bij L. De Boer heette dan ook: De slavernij der toekomst of de zegeningen der sociaal-democratische heilstaat .
Redacteur
Rijnders is hoofdredacteur van verschillende tijdschriften geweest
1904-1923: Naar de Vrijheid met oorspronkelijk als ondertitel Weekblaadje tot opwekking van verdrukten en onwetenden, vanaf nummer 31 gewijzigd in Weekblaadje tot verbreiding der eerste beginselen van het anarchistisch socialisme. Wekelijks 4 pagina’s met eenvoudige teksten over anarchistische ideeën en opvattingen. Speciaal gericht op de arme en weinig geschoolde arbeider, dat door zijn lage prijs (1 cent) ook voor hen toegankelijk was. Om deze arbeiders te bereiken zette hij een (weliswaar rommelige) organisatie van verdelers en colporteurs op doorheen heel Nederland. Deze konden met de verspreiding van het blad een centje bij verdienen, maar vaak liep dat ook in de soep. Niet iedereen hield zich aan de afspraken of betaalde op tijd, en er waren ook mensen bij die na verloop van tijd helemaal niets meer van zich lieten horen. Al van in de eerste jaren deed Rijnders dan ook regelmatig oproepen voor geldelijke steun voor het blad.
Eind 1910 tot januari 1914 : De Vrijheids-vaan, Sociaal-anarchistisch weekblad voor Noord Holland, een blad met een overwegend propagandistisch karakter.
Na de dood van Domela Nieuwenhuis in 1919 zette hij diens blad De Vrije Socialist voort tot zijn eigen dood in 1950. Doordat hij de teugels bij dit -voor anarchisten iconische- blad stevig in handen hield heeft dit hem ook veel controverse en aanvallen opgeleverd
Spreker
Rijnders werd een veelgevraagde spreker. Lezingen waren destijds een echt evenement waar soms 300 of meer mensen op af kwamen, en het publiek was niet bepaald altijd stil. Rijnders had een scherpe tong en was erom bekend om tegenstanders genadeloos te fileren en door zijn zware stem was kon hij ook gemakkelijker door het rumoer heen de aandacht trekken.
Schrijver
Naast artikelen in tijdschriften die hij soms bundelde in een brochure en gastartikels zoals in de Socialistische Almanakken, heeft Rijnders ook een aantal van zijn lezingen in brochure uitgebracht. Later zijn ook een paar boeken van zijn hand zoals: Wie was Domela Nieuwenhuis? (Zandvoort 1931); ; Max Stirner, zijn leven en zijn werken (Zandvoort z.j.); Van leed en waarheid. , wat dan weer een bundeling is van eerder uitgegeven brochures. Als uitgever heeft hij ook verschillende vertalingen en bewerkingen gemaakt, vooral uit het Frans en Duits
Uitgever
Vanaf 1906 begint Rijnders ook zelf werken uit te geven. De eerste jaren vooral brochures, die hij dan ook kon meenemen op zijn lezingen, vanaf 1914 meer en meer boeken.
Vanaf 1913 noemt hij de uitgeverij “De Roode Bibliotheek”, naar de gelijknamige boekhandel die hij al had. Zijn expliciete bedoeling is om elke arbeider de mogelijkheid van een eigen bibliotheek te geven. Daartoe houdt hij zijn uitgaves zo goedkoop mogelijk en biedt hij tal van afbetalingsmogelijkheden aan.
Vanaf 1916 geeft hij jaarlijks een serie boeken uit onder de veelbetekende naam bibliotheek voor ontspanning en ontwikkeling, met afwisselend een fictie boek, hoofdzakelijk sociale romans en een werk gericht op “ontwikkeling”, merendeel anarchistische werken, maar daar zitten ook titels tussen als Darwin voor iedereen begrijpelijk gemaakt en Het Geheugen.
In totaal zal hij meer dan 350 titels uitgeven. Daarbij zitten ook wel een aantal roofdrukken of herdukken van uitgaves van andere uitgevers, maar hoe dan ook hiermee is Rijnders de grootste anarchistische uitgever die Nederland ooit gekend heeft.
Volgens een eerdere versie op wikipedia was Rijnders “een van de meest actieve en kleurrijke figuren binnen de Nederlandse anarchistische beweging in de eerste helft van de 20e eeuw. Hij combineerde zijn politieke idealen met een pragmatische, soms omstreden ondernemersgeest als uitgever en propagandist”.
Toch is Rijnders een onderbelichte en weinig bestudeerde figuur. Daaraan wil deze website iets doen. We benadrukken dat dit een work in progress is, dat nog heel veel tijd zal vergen. Kandidaten om te helpen welkom, voer genoeg voor scripties